شبکه اجتماعی چهره

حمیدرضا حسن‌پور در شبکه اجتماعی چهره: وضعیت #دین‌داری_ایرانیان و #تحولات آن به‌ویژه طی سال‌های اخیر مورد اختلاف‌نظر جدی بوده است. #دکتر_محمدرضا_پویافر که از معتبرترین پژوهشگران جامعه‌شناسی دین در ایران است، در یادداشتی بر اساس پیمایش‌های ملی دین‌داری انجام‌شده و همچنین برخی مقالات اخیر برای مرا ...

https://chehre.app/hassanpour/posts/KfLF6Hw4j9

وضعیت #دین‌داری_ایرانیان و #تحولات آن به‌ویژه طی سال‌های اخیر مورد اختلاف‌نظر جدی بوده است. #دکتر_محمدرضا_پویافر که از معتبرترین پژوهشگران جامعه‌شناسی دین در ایران است، در یادداشتی بر اساس پیمایش‌های ملی دین‌داری انجام‌شده و همچنین برخی مقالات اخیر برای مراکز پژوهشی، به مهم‌ترین پرسش‌ها در این مورد پاسخ داده است. 🔸 مروری بر #پیمایش‌های_دین‌داری دیروز تا امروز: از دهه ۱۳۵۰ تا کنون ۱۰ پیمایش مهم ملی انجام شده که حداقل بخشی از سؤالات آن‌ها مربوط به شاخص‌های دین‌داری ایرانیانِ مسلمان بوده است: ۱. پیمایش گرایش‌های فرهنگی و نگرش‌های اجتماعی در ایران (اسدی، ۱۳۵۳) در سطح ملی و مرحله دوم آن پنج سال بعد (اسدی، ۱۳۵۸)، در سطح تهران، با تعدادی سؤال در مورد دین‌داری. ۲. آگاهی‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای اجتماعی و فرهنگی در ایران (محسنی، ۱۳۷۴)، با تعدادی سؤال در مورد دین‌داری. ۳. موج نخست پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان که اولین موج این پیمایش (رضایی، ۱۳۷۹) در سال ۱۳۸۰ منتشر شد، با تعدادی سؤال در مورد دین‌داری. ۴. موج دوم پیمایش ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان به فاصله سه سال از موج اول (گودرزی، ۱۳۸۲)، با تعدادی سؤال در مورد دین‌داری. ۵. پیمایش ملی تحولات فرهنگی جامعه ایران (گودرزی، ۱۳۸۳)، با تعدادی سؤال در مورد دین‌داری. ۶. پیمایش دین‌داری در ایران (طالبان، ۱۳۸۸) نخستین پیمایش ملی که اختصاصاً متمرکز بر سنجش دین‌داری و شاخص‌های مربوط به آن بود. ۷. پیمایش «آماده‌سازی مقیاس دین‌داری و ارزیابی سطوح دین‌داری اقشار مختلف جامعه ایران» در سال ۱۳۸۸ (خدایاری‌فرد، ۱۳۸۸). ۸. پیمایش ملی «دین‌داری ایرانیان» از سوی دفتر پژوهش‌های کاربردی سازمان تبلیغات اسلامی (کاظمی و فرجی، ۱۳۸۹) با بزرگ‌ترین نمونه در پیمایش‌های دین‌داری شامل ۱۸۰۶۸ نفر از مراکز شهری و روستایی در ۳۱ استان. ۹. موج سوم ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان با فاصله دوازده سال از موج دوم (جوادی یگانه، ۱۳۹۴)، با تعدادی سؤال در مورد دین‌داری. ۱۰. آخرین پیمایش ملی دین‌داری و در واقع موج دوم پیمایش دین‌داری ایرانیان (کاظمی و فرجی، ۱۳۹۵). 🔸 وضعیت و تحولات در #شاخص‌های_دین‌داری #باورهای_دینی: مقایسه نتایج پیمایش‌های ملی نشان می‌دهد که اعتقاد به وجود خدا در میان مردم یک ثبات نسبی را نشان می‌دهد. #مناسک_دینی: مقایسهٔ انجام اعمال و مناسک دینی در پیمایش‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که میزان فراوانی کسانی که نمازهای یومیه خود را بجا می‌آورند، طی سال‌های مختلف از ۷۹ تا ۹۵ با کاهش مواجه بوده است. این نتایج مقایسه در بررسی پیمایش‌های ملی نشان می‌دهد که نمازخوانی در ایران در مجموع و با یک شیب ملایم در حال کاهش بوده است. #مشارکت_دینی در آیین‌ها: به‌عنوان شاخص مهم در این بخش می‌توان به شرکت در مجالس روضه‌خوانی اشاره کرد که نمود مهم آن در ایام سوگواری امام حسین (ع) در محرم و صفر است. نتایج پیمایش‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که برخلاف روند نزولی در مناسکی مانند نماز و روزه، در اینجا با یک رشد نسبی مواجه بوده‌ایم. میزان کسانی که حداقل گاهی اوقات در مجالس روضه شرکت می‌کنند، از ۵۶/۷ در سال ۷۴ به ۷۳/۴ در سال ۹۵ رسیده است. این رشد نسبی، با شهود تجربی ما و مشاهده میزان هیأت‌های عزاداری و مشارکت عمومی در آن در مراسم عزاداری محرم و صفر به‌خوبی قابل‌انطباق است. #زیارت و سفرهای مذهبی: شاخص مهم دیگر در دین‌داری که آن هم طی سال‌های اخیر یک رشد نسبی را نشان می‌دهد، زیارت اماکن مقدس است. میزان کسانی که به زیارت می‌روند از ۷۰ درصد در سال ۷۴ به ۷۵/۴ در سال ۹۵ رسیده است. نمود بارز این افزاش مشارکت را در مشارکت زائران اربعین و رشد مداوم آن در سال‌های اخیر می‌توان مشاهده کرد. #پوشش_دینی: بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس (۱۳۹۷)، در سال ۱۳۸۷، ۶۶/۹ درصد از جمعیت مورد مطالعه، موافق پوششی شامل مانتو، شلوار و شال، روسری بوده‌اند و ۴۹/۳ درصد در عمل هم همین‌طور رفتار کرده‌اند. این میزان، یعنی دور شدن از پوشش سنتیِ چادر، در مقایسه با سال‌های قبل از آن، افزایش یافته است. #مدارای_دینی: بر اساس پژوهش‌های انجام‌شده، طی سال‌های پس از انقلاب، تعداد کسانی که مخالف رفت‌وآمد با افراد «غیر نمازخوان» هستند، کمتر شده و مردم دیگر حساسیت کمتری در این مورد دارند. بر اساس پیمایشی دیگر در مناطق ۲۲ گانه تهران بزرگ (پویافر، ۱۳۹۲)، تنها ۳۹/۹ درصد از پاسخگویان موافق حجاب اجباری بوده‌اند، در حالی که ۲۱/۷ درصد نظر بینابین داشتند و ۳۸/۵ درصد مخالف حجاب اجباری بودند. 🔸 جمع‌بندی در مجموع نمی‌توان گفت که دین‌داری ایرانیان چه در حوزهٔ باورها و چه در حوزهٔ رفتارهای دینی در قیاس با دهه‌های گذشته کاهش داشته است. در این مورد بهتر است بگوییم که دین‌داری در برخی مؤلفه‌ها کمتر و در برخی بیشتر شده است. در حالی که بجا آوردن نماز، حضور در نماز جمعه و جماعت کاهش نشان می‌دهد، برخی شاخص‌های دیگر مانند حضور در مجالس روضه و همچنین حضور در اماکن زیارتی رو به افزایش بوده است. برخی شواهد تکمیلی نشان از افزایش حضور در آیین‌های دیگری همچون اعتکاف دارند؛ در حالی که این افزایش در مشارکت‌های آیینی لزوماً همراه با ارتقای شاخص‌هایی در سایر ابعاد عملی دین‌داری همچون #اخلاق_دینی نبوده است. مقایسه نتایج در شاخص کل اخلاق دینی بین دو پیمایش ملی دین‌داری (کاظمی و فرجی، ۱۳۹۰ و ۱۳۹۵) نشان می‌دهد که تعداد افراد در سطح زیاد و خیلی زیاد تقید به اخلاق دینی از ۸۵ درصد در سال ۹۰ به ۷۸/۹ درصد در سال ۹۵ کاهش یافته است. تغییرات در دین‌داری ایرانیان، لزوماً تغییرات یک‌سویه (افزایش یا کاهش) در میزان پایبندی به تمامی شاخص‌ها نیست. این تغییرات می‌تواند نشان‌دهنده نوعی «انتقالِ نوع دین‌داری» و در عین حال، تکثّر در دینداری‌های گوناگون باشد. معدود تحقیقاتی که بر مبنای روش‌های کیفی انجام‌شده (برای مثال بنگرید به نظری، ۱۳۹۲؛ و دیده‌کنان، ۱۳۹۶) نشان می‌دهند که دین‌داری سنّتی، شریعت‌مدارانه، و دگرسالارانه، و تام‌گرایانه به‌سرعت در حال تضعیف‌اند و دین‌داری مدرن، غیرشریعت‌مدارانه، و خوداتّکایانه و خودسالارانه، و جزیره‌ای و گزینش‌گرایانه در حال رشداَند. برای نمونه مطابق این تحقیقات، افراد به پرداخت خمس و زکات گرایش چندانی ندارند و یا به برخی قوانین برآمده از فقه باور عمیقی ندارند. 🔸 خلاصه آنکه: اولاً باید گفت که جامعه ایرانی در زمینهٔ #باورهای_دینی، دچار تشکیک نیست. در عین حال، جامعه از نظر عمل به #مناسک_دینی، ثبات قابل‌اتکائی را تجربه می‌کند. نوسان‌هایی در میزان انجام مناسک یا نوع انجام آن‌ها در دوره‌های زمانی به چشم می‌خورد اما این سیری طبیعی است، نه تغییری نگران‌کننده. در مقابل، مناسکی که جنبهٔ سیاسی یا حکومتی آشکاری دارند مانند نماز جمعه و نماز جماعت با کاهش توجه مردم روبرو هستند. افزایش مشارکت و حضور مردم در مراسم روضه و سوگواری از یک‌سو و همچنین زیارت و سفرهای مذهبی، از سوی برخی نهادهای حاکمیتی به معنای افزایش دین‌داری عمومی تفسیر می‌شود. چنین تفسیری می‌تواند با آدرس‌دهی نادرست به سیاست‌گذاری اجتماعی و فرهنگی، تنها به تقویت رویه‌های نه‌چندان مناسب در نهادی‌سازی و مداخله مستقیم حاکمیت در امر دینی منجر شود. چرا که این برداشت را ایجاد می‌کند که با سرمایه‌گذاری اجرایی و رسانه‌ای هرچه بیشتر و مداخله مستقیم مضاعف در امور دینی، شاخص‌های مختلف دین‌داری در میان مردم ارتقا خواهد یافت. درحالی که شاخص‌های مشارکت در موارد یادشده باید در کنار کاهش در شاخص‌های مناسکی (مثل نماز و روزه) و همچنین کاهش در شاخص‌های اخلاق دینی تفسیر تا #روندهای_چندگانه تغییرات دین‌داری را نشان دهد. همهٔ پیمایش‌های ارزش‌ها، میزان بالای مدارای دینی مردم را نشان می‌دهند. درصد بسیار کمی از مردم هستند که معتقدند بایستی با بدحجابی یا برگزاری مهمانی‌های مختلط برخورد شود. به نظر می‌رسد پافشاری برخی متولیان دین و برخی ارکان حکومتی بر برخورد سخت با این پدیده‌ها، نتوانسته مردم را قانع به لزوم چنین برخوردی نماید. مهم‌ترین نقطه آسیب‌پذیری جمهوری اسلامی در چهل سال اخیر در حوزهٔ دین این بوده که نتوانسته است مردم را قانع کند اگر متولیان دین و دین‌مدارانی که به ایدهٔ حکومت دینی قائل هستند، حکومت را در دست بگیرند، وضعیت اخلاقی جامعه و سیاست بهتر می‌شود. مطابق پیمایش‌های موجود شاخص‌ها #اخلاق_دینی کاهش نسبی داشته است. با توجه به اهمیت شاخص‌های اخلاق عمومی در جامعه، این هم به‌نوبه خود مسأله‌ای مهم است. بنابراین، امروز فرصت‌شناسی اقتضاء می‌کند که هر یک از ارکان حکومت به سهم خود در ارتقاء اخلاق بکوشد. قوای سه‌گانه با فساد نهادینه‌شده مبارزه کنند تا دوباره اعتماد مردم را به دست آورند. ترویج اخلاق ممکن نمی‌شود مگر آنکه از طرفی زمینه‌های فسادزایی محدود شود و از سوی دیگر، حاکمان در برخورد با #فساد و نیز #سبک_زندگی عاری از فساد پیشرو باشند. به نظر می‌رسد که حجم تلاش و هزینه‌ای که برای بازسازیِ اخلاق در کشور انجام می‌شود در مقابل حجم تلاش‌ها و هزینه‌ها برای فربه‌سازی مناسک و تظاهرِ به باورها، بسیار جزئی است. تجربهٔ جمهوری اسلامی نشان می‌دهد صِرف وجود دین‌دانان و دین‌داران در رأس حکومت، تضمین اخلاقی‌شدن جامعه نیست. برای این‌که درخت دین، اخلاق را به ثمر بنشاند بایستی راه‌های تازه‌ای آزموده شود، راه‌هایی که در این چهل سال نرفته‌ایم.

chehre.app